Küresel ekonomi son yıllarda pandemi, iklim değişikliği ve jeopolitik gerilimlerin üst üste bindiği bir dönemi yaşıyor. Bu çok katmanlı kriz ortamına son olarak Orta Doğu’daki gerilimlerin tırmanması eklendi. Özellikle İran merkezli çatışma dinamikleri, sadece enerji piyasalarını değil, aynı zamanda küresel tarımın en kritik girdilerinden biri olan gübre piyasasını da derinden sarsmış durumda. Bu gelişme, dünya genelinde gıda arzı ve fiyatları üzerinde yeni bir baskı dalgası yaratırken, “küresel gıda güvenliği” kavramını yeniden en üst sıralara taşıyor.

GÜBRE: TARIMIN GÖRÜNMEZ BELKEMİĞİ

Modern tarımın verimlilik temeli olan kimyasal gübreler; azot, fosfor ve potasyum gibi temel besin maddeleri sayesinde üretim miktarını doğrudan belirliyor. Bu nedenle gübre arzında yaşanan her aksama, kısa sürede üretim düşüşüne ve fiyat artışına dönüşüyor. Küresel gübre üretimi ve ihracatında önemli aktörlerden biri olan İran, özellikle doğalgaz bazlı azotlu gübre üretiminde kritik bir konuma sahip.
Ancak savaş ve yaptırımların etkisiyle İran’ın üretim ve ihracat kapasitesinde ciddi daralma yaşanması, zaten kırılgan olan küresel gübre tedarik zincirini daha da zayıflatmış durumda. Bu durum, daha önce Rusya-Ukrayna Savaşı ile sarsılan gübre piyasasının ikinci bir şok dalgasıyla karşı karşıya kalmasına neden oluyor.

ENERJİ FİYATLARI VE GÜBRE MALİYETLERİ

Gübre üretiminin en önemli girdilerinden biri doğalgazdır. Savaşın Orta Doğu’da enerji arzına yönelik riskleri artırması, doğalgaz fiyatlarının yeniden yükselmesine yol açtı. Bu gelişme, gübre üretim maliyetlerini doğrudan yukarı çekerken, üreticilerin kapasite kısıtlamasına gitmesine neden oluyor.
Özellikle Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar gübre üretiminde yüzde 30’a varan maliyet artışlarına yol açabiliyor. Bu da çiftçilerin gübre kullanımını azaltmasına veya tamamen vazgeçmesine neden oluyor. Sonuç ise oldukça net: daha düşük verim, daha az üretim ve daha yüksek gıda fiyatları.

GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER EN KIRILGAN HALKA

Gübre krizinin etkileri tüm dünyaya yayılıyor olsa da en ağır darbeyi gelişmekte olan ülkeler alıyor. Özellikle Türkiye, Mısır, Hindistan ve Sahra Altı Afrika ülkeleri gibi tarımsal üretimde gübreye yüksek derecede bağımlı ekonomiler, bu süreçten daha fazla etkileniyor.
Bu ülkelerde çiftçiler artan maliyetler nedeniyle gübre kullanımını kısmak zorunda kalırken, bu durum üretimde düşüş ve gıda fiyatlarında artış olarak tüketiciye yansıyor. Özellikle düşük gelirli kesimler için gıda erişimi daha da zor hale geliyor. Birleşmiş Milletler raporları, mevcut kriz eğiliminin devam etmesi halinde milyonlarca insanın “gıda güvensizliği” riskiyle karşı karşıya kalabileceğini ortaya koyuyor.

TEDARİK ZİNCİRLERİNDE YENİ KIRILMALAR

Küresel gübre ticareti, sınırlı sayıda üretici ülkeye dayanıyor. Rusya, Çin ve İran gibi ülkeler bu alanda belirleyici aktörler arasında yer alıyor. Bu ülkelerde yaşanan üretim ve ihracat sorunları, küresel arzı doğrudan etkiliyor.
Savaş ortamı, sadece üretimi değil, lojistik süreçleri de sekteye uğratıyor. Liman faaliyetlerinin aksaması, sigorta maliyetlerinin yükselmesi ve taşımacılık risklerinin artması, gübre ticaretinde yeni darboğazlar yaratıyor. Bu da piyasada arz-talep dengesinin daha da bozulmasına yol açıyor.

GIDA ENFLASYONU KAPIDA

Gübre fiyatlarındaki artışın en doğrudan sonucu, küresel gıda enflasyonunda yaşanan yükseliş oluyor. Tarımsal üretim maliyetleri arttıkça, bu artış zincirleme şekilde tüketici fiyatlarına yansıyor. Bu durum özellikle tahıl, sebze ve meyve fiyatlarında belirgin hale geliyor.
Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu gibi kuruluşlar, gübre krizinin devam etmesi halinde küresel enflasyon üzerinde yukarı yönlü baskının süreceğini vurguluyor. Bu da merkez bankalarının para politikalarını daha sıkı tutmasına neden olabilir; dolayısıyla ekonomik büyüme üzerinde ilave baskı oluşabilir.

STRATEJİK ÇÖZÜM ARAYIŞLARI

Yaşanan kriz, ülkeleri gübre arz güvenliği konusunda yeni stratejiler geliştirmeye zorluyor. Yerli üretimin artırılması, alternatif gübre teknolojilerinin geliştirilmesi ve organik gübre kullanımının teşvik edilmesi bu stratejilerin başında geliyor.
Ayrıca bölgesel iş birlikleri ve uzun vadeli tedarik anlaşmaları da öne çıkıyor. Özellikle Avrupa Birliği ülkeleri, gübre tedarikinde dışa bağımlılığı azaltmak için yeni politika paketleri üzerinde çalışıyor.

TÜRKİYE AÇISINDAN RİSKLER VE FIRSATLAR

Türkiye, gübrede büyük ölçüde dışa bağımlı bir ülke olduğu için bu krizden doğrudan etkileniyor. Artan maliyetler, tarımsal üretimde kârlılığı azaltırken, gıda fiyatları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.
Ancak bu süreç aynı zamanda yerli üretim kapasitesinin artırılması için bir fırsat da sunuyor. Petrokimya yatırımları, doğal gaz keşifleri ve yeni üretim tesisleri ile Türkiye’nin orta vadede gübre arz güvenliğini güçlendirmesi mümkün olabilir.

SONUÇ: GIDA GÜVENLİĞİ YENİ JEOPOLİTİK ALAN

İran merkezli savaşın tetiklediği gübre krizi, küresel gıda sisteminin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi. Enerji, tarım ve jeopolitik risklerin iç içe geçtiği bu yeni dönemde, gıda güvenliği artık sadece ekonomik değil, aynı zamanda stratejik ve politik bir mesele haline geliyor.
Önümüzdeki süreçte ülkelerin tarım politikalarını yeniden şekillendirmesi, tedarik zincirlerini çeşitlendirmesi ve sürdürülebilir üretim modellerine yönelmesi kaçınılmaz görünüyor. Aksi halde, bugün gübre krizi olarak başlayan süreç, yarının daha derin bir gıda krizine dönüşebilir.
Kaynak: Euronews
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]