Geleceğin en kritik stratejik kaynağı olan suyu korumak için baraj yatırımlarının ötesine geçilerek tarımda damla sulama, şehirlerde altyapı kaçaklarının önlenmesi ve sanayide geri dönüşüm odaklı verimli bir su yönetimi şart.
Dünyanın birçok bölgesi artık su sıkıntısıyla mücadele ediyor. Özellikle kurak ve yarı kurak iklim kuşağında bulunan ülkeler için su, sadece doğal bir kaynak değil, aynı zamanda ekonomik kalkınmanın, tarımın, sanayinin ve toplum sağlığının temel güvencesidir. Yağışların az olduğu, sıcaklıkların yüksek seyrettiği bu bölgelerde suyu doğru planlayamayan ülkeler, gelecekte ciddi ekonomik ve sosyal sorunlarla karşı karşıya kalabilir.
Türkiye de bu ülkeler arasında yer alıyor. Eskiden "su zengini ülke" olarak görülen Türkiye, bugün kişi başına düşen kullanılabilir su miktarı açısından "su stresi yaşayan ülkeler" sınıfına yaklaşmış durumda. İklim değişikliğinin etkileri, düzensiz yağışlar, kurak geçen mevsimler ve artan nüfus, suyun her geçen yıl daha dikkatli kullanılmasını zorunlu hale getiriyor.
Su planlaması denildiğinde yalnızca yeni barajlar yapmak anlaşılmamalıdır. Elbette barajlar önemlidir. Ancak asıl önemli olan, mevcut suyun en verimli şekilde yönetilmesidir. Çünkü ne kadar çok su depolarsanız depolayın, israf devam ederse kaynaklar kısa sürede tükenebilir.
Bugün dünyada İsrail, Avustralya, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan gibi kurak ülkeler, gelişmiş teknolojiler sayesinde suyu çok daha verimli kullanabiliyor. Damla sulama sistemleri, arıtılmış atık suların yeniden kullanılması, deniz suyunun arıtılması ve akıllı su yönetimi uygulamaları sayesinde sınırlı su kaynaklarından maksimum fayda sağlıyorlar. Bu örnekler, doğru planlamanın doğal kaynak eksikliğini büyük ölçüde telafi edebileceğini gösteriyor.
Türkiye'de kullanılan suyun yaklaşık dörtte üçü tarımsal sulamada tüketiliyor. Ancak halen birçok bölgede vahşi sulama yöntemi uygulanıyor. Bu yöntemde tarlaya ihtiyaçtan çok daha fazla su veriliyor. Fazla su yalnızca boşa gitmiyor; aynı zamanda toprağın yapısını bozuyor, tuzlanmaya neden oluyor ve ürün verimini de olumsuz etkiliyor.
Bunun yerine damla ve yağmurlama sulama sistemlerinin yaygınlaştırılması gerekiyor. İlk yatırım maliyeti yüksek gibi görünse de uzun vadede hem su tasarrufu sağlıyor hem elektrik giderlerini azaltıyor hem de ürün verimini artırıyor. Çiftçinin daha az suyla daha fazla üretim yapabilmesi, ülke ekonomisine de önemli katkılar sunuyor.
Şehirlerde ise farklı bir tablo karşımıza çıkıyor. Eskiyen su şebekeleri nedeniyle milyonlarca metreküp içme suyu daha musluğa ulaşmadan kayboluyor. Bazı şehirlerde şebeke kayıp ve kaçak oranları yüzde 30'un bile üzerine çıkabiliyor. Başka bir ifadeyle her üç litre sudan biri vatandaşın evine ulaşamadan toprağa karışıyor.
Bu nedenle belediyelerin eski su hatlarını yenilemesi büyük önem taşıyor. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte artık kaçak noktaları sensörlerle kolayca tespit edilebiliyor. Böylece hem su kaybı azalıyor hem de bakım maliyetleri düşüyor.
Sanayi sektörünün de üzerine düşeni yapması gerekiyor. Birçok fabrikada kullanılan su, arıtılarak tekrar üretimde değerlendirilebilir. Kapalı devre su sistemleri sayesinde aynı su defalarca kullanılabiliyor. Bu uygulama hem işletmelerin maliyetlerini düşürüyor hem de çevrenin korunmasına katkı sağlıyor.
Kurak ülkelerde yağmur suyunun değerlendirilmesi de giderek önem kazanıyor. Evlerin çatılarından, fabrikaların geniş yüzeylerinden ve kamu binalarından toplanan yağmur suları, bahçe sulamasında, temizlikte ve bazı sanayi süreçlerinde rahatlıkla kullanılabilir. Böylece içme kalitesindeki suyun gereksiz tüketimi önlenmiş olur.
Yeraltı sularının bilinçsiz kullanılması da önemli bir sorun olarak karşımıza çıkıyor. Kontrolsüz açılan kuyular nedeniyle yeraltındaki su seviyesi her yıl biraz daha düşüyor. Bunun sonucunda obruklar oluşuyor, tarım alanları zarar görüyor ve geleceğin su rezervleri hızla tükeniyor. Yeraltı suyu, zor günler için ayrılmış doğal bir tasarruf hesabı gibidir. Sürekli çekilir, yerine yeterince dolmazsa bir gün tamamen boşalabilir.
İklim değişikliği de su planlamasını zorlaştırıyor. Eskiden düzenli yağan yağmurlar artık kısa sürede ve şiddetli şekilde düşüyor. Birkaç saat içinde yaşanan sel felaketleri, aslında suyun doğru değerlendirilemediğinin de göstergesidir. Eğer yeterli depolama sistemleri kurulursa, bugün sele dönüşen yağışlar yarının sulama suyu haline gelebilir.
Su yönetiminde teknolojinin rolü her geçen gün artıyor. Akıllı sayaçlar, uzaktan izleme sistemleri, yapay zekâ destekli su yönetimi ve uydu görüntüleri sayesinde hangi bölgede ne kadar su bulunduğu, nerede kaçak oluştuğu ve hangi tarım alanının ne kadar sulamaya ihtiyaç duyduğu anlık olarak takip edilebiliyor. Böylece plansız tüketimin önüne geçiliyor.
Ancak yalnızca devletin çalışması yeterli değildir. Vatandaşların da su kullanım alışkanlıklarını değiştirmesi gerekiyor. Diş fırçalarken musluğu açık bırakmamak, gereksiz bahçe sulamasından kaçınmak, su tasarruflu armatürler kullanmak ve kaçak muslukları tamir ettirmek bile yılda binlerce litre suyun korunmasını sağlayabilir. Küçük gibi görünen bu davranışlar, milyonlarca insan tarafından uygulandığında büyük tasarruflara dönüşüyor.
Su, petrol gibi satın alınabilecek sınırsız bir kaynak değildir. Yerine yenisinin gelmesi yıllar alabilir. Bugün yapılan her damla tasarruf, çocuklarımızın ve torunlarımızın geleceğine yapılan bir yatırım anlamına geliyor.
Kurak ve yarı kurak iklim kuşağındaki ülkeler için su yönetimi artık bir tercih değil, zorunluluktur. Doğru planlama yapılırsa tarım gelişir, sanayi üretimi artar, şehirler daha güvenli hale gelir ve ekonomik kalkınma sürdürülebilir olur. Aksi halde kuraklık sadece tarlaları değil, ekonomiyi, sosyal hayatı ve yaşam kalitesini de olumsuz etkileyecektir.
Sonuç olarak suyun kıymetini anlamanın zamanı çoktan geldi. Barajlardan musluklara, tarlalardan fabrikalara kadar her damlanın hesabının yapıldığı bir yönetim anlayışı benimsenmelidir. Çünkü geleceğin en değerli zenginliği ne altın ne petrol olacaktır. Geleceğin gerçek hazinesi temiz ve güvenilir su olacaktır. Bu hazineyi korumak ise devletin, yerel yönetimlerin, üreticilerin ve vatandaşların ortak sorumluluğudur.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]
